4 Spoor

basic

Nationale Klokkentijd door Hans Goedkoop/Kees Zandvliet

Standaardisering van de tijdkwestie

p.wiki---Greenwich_Observatory

Koninklijk Observatorium van Greenwich, 1833

De standaardtijd Greenwich Mean Time is gebaseerd op de meridiaan die in 1884 als internationale nulmeridiaan werd gekozen en door de Koninklijk Observatorium van Greenwich loopt. Bron: The Penny Magazine

Macht kan zich op vele manieren manifesteren. Eén daarvan is het ritme van de dag, de week en het jaar. Wie de autoriteit heeft, bepaalt wanneer het tijd is om aan het werk te gaan of naar de kerk te komen.

Machtige rijken uit het verre verleden – denk aan Egypte, het Romeinse Rijk of China – hadden belang bij het vaststellen van een kalender en een klok. De tijd werd geautoriseerd door de farao of de keizer, net als bij het geld drukte hij er letterlijk en figuurlijk zijn stempel op. In Europa bepaalde de Romeinse keizer Augustus de maat der dingen: hij stelde de namen van de maanden en de duur van die maanden vast. De kalender van Augustus werkte heel behoorlijk, maar had een nadeel: in de zestiende eeuw liep hij inmiddels elf dagen achter op het door de zon bepaalde, natuurlijke verloop van de seizoenen.

p.wiki---Pope_Gregory_XIII

Paus Gregorius XIII, 17e eeuw

Gregorius was verantwoordelijk voor de invoering van de Gregoriaanse Kalender. Bron: Wikimedia

Gregoriaanse kalender

Degene met de meeste autoriteit om de kalender aan te passen, was paus Gregorius XIII. Hij tekende in 1582 voor de invoering van de Gregoriaanse kalender. Daarmee was het probleem opgelost voor de landen in Europa die de autoriteit van de paus erkenden. Maar Engeland bijvoorbeeld stapte pas in 1752 over op de Gregoriaanse kalender. In de Republiek, waar elk gewest zichzelf zag als een zelfstandige staat, liep het proces met hinkstapsprongen. Enkele gewesten, zoals Holland, stapten in 1582 over, terwijl enkele andere, zoals Friesland, pas overstapten op 31 december 1700 (oude tijd) ofwel 12 januari (nieuwe tijd). In de zeventiende eeuw kon je dus heel goed op 20 november 1680 per boot vertrekken uit Amsterdam en op 10 november 1680 arriveren in Harlingen.

Het datumprobleem behoorde in de negentiende eeuw tot het verleden, maar dat betekende nog niet dat de klokken gelijk liepen. Veel behoefte daaraan was er aanvankelijk ook niet omdat weinig mensen hun dagelijks leven organiseerden aan de hand van hun horloge. Men ging niet voortdurend op reis en er was weinig noodzaak voor exacte reis- en aankomsttijden.

Westerkerk, 1858 [stereophoto] Westerkerk, 1858 [stereophoto]

Westerkerk, 1858 [stereophoto]

De tijd van torenklok van Westertoren in Amsterdam gaf vanaf 1909 nationaal de ‘Ware Tijd’ aan. Bron: Rijksmuseum

zonnewijzer

Standaardisering

Het waren in Nederland de snel toenemende communicatiemogelijkheden die tot standaardisering van de klok noopten. Omstreeks 1900 waren er nog drie soorten tijdrekening in zwang: veel torenklokken werden met behulp van een zonnewijzer gecorrigeerd op de “juiste” stand. Omdat in het oosten van Nederland de zon eerder opkomt dan in het westen, liepen de torenklokken daar een kwartier voor. Een deel van de Nederlandse gemeenten had intussen de stand van de torenklok van Amsterdam, gemeten op de Westertoren, geaccepteerd als de “ware” tijd. De spoorwegen en de post- en telegraafdienst, met een landelijk net, oordeelden in 1892 dat zij met deze twee verschillende tijden niet overweg konden en besloten tot een derde standaard, namelijk de West-Europese tijd, zoals gemeten en vastgesteld in Greenwich. De vastgestelde tijd van Greenwich kon vanzelfsprekend ook opgevat worden als een uitdrukking van de macht van het Britse Rijk waar de zon, zoals bekend, nooit onderging.

De “tijdkwestie” ontaardde in een nationaal debat. Uiteindelijk hakte de regering in 1909 de knoop door: de Amsterdamse tijd werd de nationale standaard. Nederland werd door twintig minuten af te wijken van Greenwich een beetje een buitenbeentje in Europa. Er was een nieuwe absolute heerser voor nodig om Nederland weer in het gareel te krijgen. Na de inlijving in het Duitse Rijk kreeg Nederland op 16 mei 1940 de Midden-Europese tijd opgelegd. Onder dat regime leven wij nu nog steeds.

boek

Dit is een fragment uit het boek De IJzeren Eeuw door Hans Goedkoop en Kees Zandvliet, te verkrijgen via www.walburgpers.nl