6 Stad

inlay

Achterbuurten in Amsterdam door Sarah Remmerts de Vries

De Jordaan en de Jodenbuurt

p.am-alt--EA-Hilverdink-Jodenbuurt-in-Amsterdam-1889

Jodenbuurt in Amsterdam, 1889

E. A. Hilverdink. Bron: Amsterdam Museum

Omstreeks 1900 barst Amsterdam uit zijn voegen. Arbeidersgezinnen, die in drommen naar de stad trekken op zoek naar werk, hebben moeite met het vinden van woningen. Ze komen terecht in achterkamers van panden, gestapeld boven andere gezinnen. De allerarmsten wonen helemaal onderin, in vochtige kelders, of op verwaarloosde achtererven. Twee wijken in Amsterdam zijn specifiek berucht om de ongezonde en benarde leefomstandigheden: de Jordaan en de Jodenbuurt.

Jordaan

Een typische woning in de Jordaan bestaat uit één kamer, waar alle woonactiviteiten samenkomen. De kamer is een woonkamer, slaapkamer, keuken en badkamer ineen. Koken, slapen en de behoefte doen gebeurt naast elkaar, zonder schaamte. Maaltijden worden klaargemaakt op een petroleumstel, de wc is meestal niet meer dan een emmer.

p.am---Gereconstrueerde-keuken-in-de-Jordaan

Gereconstrueerde keuken in de Jordaan

Bron: Amsterdam Museum

Hoewel driekwart van de woningen rond de eeuwwisseling de beschikking heeft over een keuken met stromend water en gootsteen (al een hele luxe!), heeft minder dan de helft een wc met aansluiting op de riolering. De ‘drekstoffen’ uit de volle emmers worden simpelweg opgehaald door de beerwagen, die spottend de ‘Boldootkar’ genoemd wordt, naar de Amsterdamse eau de cologne fabriek van J.C. Boldoot. Het aroma van de eau de cologne zal ongetwijfeld in het niet vallen bij de stank van de langstrekkende beerwagen.

Jodenbuurt

Ook de leefomstandigheden in de Amsterdamse Jodenbuurt zijn verre van gezond. Met de Jodenbuurt worden de stadseilanden tussen de Nieuwmarkt en de Plantage bedoeld, waar sinds de zeventiende eeuw veel Joodse Amsterdammers wonen. Het gebied staat bekend om zijn vele diamantslijperijen. Het is een plek waar gewerkt wordt, met de fabrieken vlakbij. Op het schilderij van Eduard Alexander Hilverdink is dat goed te zien: een hoge schoorsteen torent boven de straat uit en zijn uitstoot kleurt de kozijnen zwart. De nabijheid van de fabrieken is handig voor de arbeiders, maar funest voor de gezondheid.

Verbetering

p.1170---GRAD---Zwarte-Bijlsteeg-010003002274

Zwarte Bijlsteeg, ca. 1900

Bron: Stadsarchief Amsterdam

Er is echter verandering op komst. Steeds meer aandacht voor de erbarmelijke leefomstandigheden van het stadsproletariaat zorgt voor sociale wetgeving. In 1901 stelt de Woningwet eisen op waaraan huizen moeten voldoen. De eisen worden in 1915 nog eens aangescherpt. Zo moeten vader en moeder een eigen slaapkamer hebben, evenals de jongens en meisjes, die vanuit zedelijk oogpunt niet bij elkaar mogen liggen.

Woningen worden groter, bewoners krijgen de beschikking over steeds meer vierkante meters per persoon. Bovendien worden de woningen beter uitgerust, met stromend water, riolering en grotere ramen. Tegenwoordig heeft een alleenstaand persoon zelfs meer ruimte tot zijn beschikking dan een groot arbeidersgezin rond 1900.

Flyer AM museum

In de tentoonstelling De IJzeren Eeuw in het Amsterdam Museum zijn t/m 31 juli 2015 zowel de leefomstandigheden in negentiende-eeuwse achterstandswijken, als de ontwikkeling van het wonen in Amsterdam te zien.