6 Stad

basic

“De fabriek voor allen, allen voor de fabriek” door Marnix Koolhaas

De sociale droom van de Delftse gistfabrikant Jacques van Marken

p.wiki---Agnetapark_um_1890

Agnetapark, 1890

Bron: Wikimedia Commons

Honderdtien jaar na zijn dood waart de geest van Jacques van Marken nog altijd rond in het Delftse Agnetapark. Het naar Van Marken’s vrouw Agneta vernoemde park is ook niet zo maar een park: het park symboliseert de droom van de oprichter van de Delftse Gist- en Spiritusfabriek J.C. van Marken: het verenigen van kapitaal en arbeid in één modeldorp.

Het Agnetapark is geheel gerestaureerd in de oorspronkelijke stijl van de beroemde landschapsarchitect Zocher. Alleen de monumentale villa Rust Roest, waar Van Marken zelf te midden van zijn arbeiders woonde, is in 1981 afgebroken. Verder is het park nog steeds een idyllische oase, ingeklemd tussen de spoorlijn en de fabriek, die nu een onderdeel vormt van multinational DSM.

De Gemeenschap

p.delft---Marken-Mathhes

Jacques en zijn vrouw Agneta

Bron: Wikidelft

In 1868, op 22-jarige leeftijd, sticht Jacques van Marken zijn Gist- en Spiritusfabriek. Vijftien jaar later gaat de eerste spade in de grond van het Agnetapark, waar Van Marken voor de fabrieksarbeiders goede woningen wil laten bouwen. Het park, dat in de jaren twintig van de 20e eeuw verder is uitgebreid, vormt samen met het borstbeeld van Van Marken en zijn vrouw een uniek tastbaar aandenken aan het levenswerk van een fabrikant, die dwars tegen de tijdgeest van klassenstrijd en revolutie in, probeert om kapitaal en arbeid met elkaar te verzoenen.


Een kroon op het werk van Van Marken is de opening, in 1892, van het gebouw De Gemeenschap. Dit gebouw moet het symbool van de saamhorigheid van ál het fabriekspersoneel worden. Een fragment uit de feestrede, die Van Marken bij de inwijding hield:

Feestgenoten,
 Zijt hartelijk welkom in deze voor onze kring gewichtige uren. Zijt hartelijk welkom, nu ik voor de eerste keer mag begroeten in dit statige gebouw, waarvan de stichting de kroon zet op zoveel dat in de loop der jaren in ons midden is tot stand gebracht. De stichting, die het uitgangspunt moge vormen van nieuw opgewekt en hooggestemd gemeenschapsleven in onze kring. Op het gebied der sociale instellingen hebben wij geen geheimen. Daar dúchten wij geen concurrentie, integendeel, daar is elke wedijver ons welkom. Wij betreuren slechts dat de concurrentie daar heel wat minder scherpe trekken vertoond dan op het gebied van fabricatie en handel.

Rede bij Opening gebouw De Gemeenschap (30 juli 1892)

“Er is in de onderneming nog een hóger element dan steen en ijzer, samengesteld tot de meest doelmatige gebouwen en de meest vernuftige werken. Nog een hoger element dan voordelige prijzen en hoge winsten. Duizend maal belangwekkender dan dat alles is de mens. Die met hoofd en handen de voor het stoffelijk doel der onderneming nodige middelen schept of gebruikt. En deze mens, die in de onderneming de grondslag zoekt van zijn bestaan, die het grootste deel van zijn leven in de werkplaatsen doorbrengt, die hier zijn beste krachten aan den arbeid wijdt, zou mínder zorgen, mínder belangstelling behoeven dan de middelen die hij moet beheersen? Gij weet, welk antwoord op deze vraag gegeven ís en gegeven wórdt in onze ondernemingen. Het loon, níet de enige band tussen ondernemingen en haar personeel. De strijd van belangen níet aanvaard als een onbetwistbaar feit, maar rusteloos gezocht, onafgebroken gestreefd naar de harmonie van belangen tussen kapitaal, arbeid en leiding. Het personeel een gemeenschap, geleid door een kloek gezag dat zich krachtig doet gelden, maar vrij is van heerszucht. Zónder opoffering van de persoonlijke vrijheid en zelfstandigheid tot zekere hoogte opgaan in de gemeenschap, aan de belangen der gemeenschap, aan het gemeenschapsleven een deel wijden van het persoonlijk leven, van onze tijd, van onze kennis, van onze krachten op verschillend gebied: aan de ontwikkeling van dát gemeenschapsgevoel en dát gemeenschapsleven, heb ik van den beginne in de onderneming der Gistfabriek mijn streven gewijd.”

Drukwerk

Eén van de idealen van Van Marken is het creëren van gemeenschappelijk beheer en eigendom. Ondanks de goede bedoelingen komt er in het Agnetapark van die idealen weinig terecht: de door hem opgerichte Naamloze Vennootschap ‘Gemeenschappelijk Eigendom’ gaat ten onder zonder dat de huizen gemeenschappelijk bezit van de huurders worden.


Bij de oprichting van een eigen drukkerij is Van Marken wél succesvol in zijn streven naar arbeiderszelfbestuur. De drukkerij blijkt zo succesvol, dat al in 1901 het gehele aandelenkapitaal in handen komt van de werknemers, die vanaf dat moment hun bedrijf geheel zelfstandig beheren en besturen. De drukkerij heeft natuurlijk als voordeel dat al het drukwerk van de Gist- en Spiritusfabriek automatisch bij haar gedrukt wordt. En Jacques van Marken heeft heel wat drukwerk. Redevoeringen, brochures en niet te vergeten De Fabrieksbode, het eerste personeelsorgaan van het land dat gratis onder de werknemers verspreid wordt, en ook door socialisten en radicalen met argusogen gelezen wordt.

UIT DE FABRIEKSBODE, 19 september 1901

Sparen

Alle houders van spaarboekjes worden uitgenodigd hunne boekjes ten spoedigste in te leveren aan de afdeling Belangen van het Personeel, ter bijschrijving van rente en spaarpremie over het afgelopen jaar. De boekjes kunnen na een week weder worden afgehaald.

Belangrijk nieuws voor de jeugd

De kegelbaan op de speelplaats is gereed. Nu jongens, en waarom ook niet de meisjes, nu maar ferm de krachten geoefend bij dat flinke spel. Maar nooit om centen! En geen gekibbel hoor!


Driewieler


Aan de Gistfabriek is een fraaie en doelmatige driewieler aangeschaft. De kantoorloper Hartjesveld heeft zich in weinige dagen vertrouwd gemaakt met de behandeling van dit praktische voertuig, dat zijn talrijke tochten naar het ontvangerskantoor in de Zuiderstraat belangrijk bespoedigt en vergemakkelijkt.

Gemengde berichten

Welk een omvang hebben in het laatste jaren de couranten gekregen. Men schrikt haast, als men die grote bladen ziet. Men vindt het echter toch wel aangenaam om op de hoogte te blijven van wat er zoal op ons werelddeel geschiedt. Het is aangenaam en nuttig tevens. Deze overwegingen geven de heer Knuttel aanleiding zich beschikbaar te stellen tot het houden van voordrachten, waarin de geschiedenis van de dag zal worden besproken op een wijze die voor ieder begrijpelijk zal zijn. De eerste voordracht zal gehouden worden donderdag 25 september a.s. des avonds ten zeven en een half ure, op De Villa.

Propaganda

p.onbekend---Bezoek-Emma-Wilhelmina-Agnetapark

Bezoek Emma en Wilhelmina aan Agnetapark, 1892

Bron: Onbekend.

Het succes van het sociale experiment van Van Marken’s drukkerij wordt door de Gist- en Spiritusfabriek niet geëvenaard. De vrijwillige pensioen- en spaarfondsen bijvoorbeeld, ingesteld door personeelschef Knuttel, worden geen succes. Door geen tegenslag geremd gaat Van Marken ondertussen onverdroten voort met de propaganda voor zijn sociaal experiment. Vooral in zijn lezingen en geschriften trekt hij steeds vaker ten strijde tegen de socialisten, o.a. in zijn feestrede bij de opening van het gebouw De Gemeenschap.

Rede bij Opening gebouw De Gemeenschap (30 juli 1892, vervolg)

“Feestgenoten,
 Wij zijn in de Gistfabriek met lapwerk, goed, maar dan toch in elk geval met wérk, een hele tijd vóór geweest aan het geschreeuw en geschetter der sociaal-democraten. Sedert enige jaren is het luid schallen dezer zich noemende socialisten overal doorgedrongen, en, onder het devies: de bevrijding van den arbeider moet van den arbeider zelf uitgaan, eisen zij algemeen kiesrecht, de arbeidsmiddelen aan den arbeider, enzovoort. Wíj geven er de voorkeur aan met en voor elkander, óók voor ons lévenden práktisch iets te bereiken, al is het verre van het volmaakte, en al vergeten wij daarom geenszins dat een betere toekomst ook door ons mede moet worden voorbereid voor hen die ná ons komen. En wij hebben reeds iets tot stand gebrácht. 



Het peil der lonen... Nee, ik zeg niet dat de lonen altijd en voor iedereen in overeenstemming zijn met de behoeften, vooral niet in dat moeilijke tijdperk wanneer het kroost talrijk is en nog geen der kinderen iets kan verdienen, maar: het peil der lonen is zodanig, dat in normale levensomstandigheden, bij verstandig overleg én van man én van vrouw, en dit mag toch bij de regeling der lonen gevorderd worden, óveral in bescheiden, maar redelijke behoeften kan worden voorzien. Wij zijn vele wensen en eisen vóór geweest, veel en velerlei is aan het personeel ongevraagd en onverwacht in de schoot geworpen. Ik vraag niet: heeft de Directie daarvoor dankbaarheid geoogst? Waar zij zich steeds plaatste op het standpunt van recht en billijkheid kón ze geen dankbaarheid verwachten, en dat heeft zij, het zij in volle oprechtheid verzekerd, ook nooit verlangd. Maar wel heeft ze zich menigmaal teleurgesteld gevoeld over gebrek aan waardering voor haar streven naar recht en billijkheid. Teleurgesteld gevoeld ook over gebrek aan waardering voor het verkregene, dat, hoe rechtmatig ook, in den tegenwoordigen maatschappelijken toestand nog alles behalve algemeen als récht wordt erkend, en nog veel minder práktisch wordt toegepast of ingewilligd.


De stichting van dit gebouw legt mijn twijfel het zwijgen op, heeft mijn ongeloof beschaamd. Wat dunkt u, feestgenoten? Mag het gebouw, dat heden voor de eerste maal onze gemeenschap herbergt, en dat zoveel beloofd voor ons gemeenschapsleven, mag het heten: De Gemeenschap? Welnu dan, haal op de vlag die wapperend aan de buitenwereld mag verkondigen, dat hier ónze gemeenschap haar huis, haar tempel heeft gevonden?”

Teleurstelling

De teleurstelling van Van Marken die in zijn feestrede al doorklinkt, verwoordt hij veel explicieter in een brief over het feest aan zijn vader:

Delft, 22 augustus 1892

“Beste Vader,

Het spijt me dat verkoudheid u moest terughouden van ons feest. De graanzolder was zeer netjes gedecoreerd. De inliggende kaart geeft u een plattegrond van de tafels, waaraan zich 250 gasten, alle behorende tot het vaste personeel der fabriek, met hunne echtgenoten of meisjes, verenigen zoude. Overal bloemen, schotels met broodjes, runderhaas, ham, gehakt, en saucies, tulbanden en vruchten. Achter onze plaats prijkte een schild met de spreuk: De fabriek voor allen, allen voor de fabriek. Polka is mijn specialiteit, die ik danste met de vrouw van een mindere beambte, en eindelijk met de vrouw van een werkman. 
 Van de massa’s die verslonden zijn, hebt gij geen begrip. De 600 aanwezige kogelflesjes waren bij het avondfeest in 10 minuten verdwenen. En een nieuwe bezending van 600 bood niet veel langer tegenstand. Voeg daarbij nog 600 liters bier, en ge kunt u enig begrip vormen, van hetgeen verorberd is. Een kijkje achter de coulissen is ook hier niet verkwikkelijk. Een paar staaltjes: vreten maar jongens! Klonk het in een hoek van een tafel, en het was aan geen doven gezegd. Wat niet gevreten kon worden, werd in een zak gestopt. De flessen wijn, die één per vier personen werden rondgedeeld werden dadelijk onder een tafel gestopt om er nog meer bij te krijgen. Maar hoe hatelijk ook, daarom toch niet ontmoedigd om op dien weg door te gaan tot opvoeding. Het zál beter worden.

Uw innig liefhebbende,

Jacques”

Erfgoed

p.wiki---Overzicht_voorgevels_en_rechter_zijgevels_met_Agnetapark_op_de_voorgrond

Agnetapark met borstbeeld Van Marken

Foto: G.J. Dukker. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

De zwakke gezondheid van aartsvader Van Marken leidt ertoe dat hij al in 1905 op 60-jarige leeftijd zijn werk neerlegt. Op de Gemeenschapsdag op 30 juli 1905 spreekt hij voor het laatst zijn personeel toe: 


“Waarde feestgenoten, welkom gij allen mijner vrienden

Het is met een bloedend hart dat ik heden in uw midden sta. Het hoofd en de hand die 35 jaren dezelfde ploeg bestuurden, verlangen op 60 jarigen leeftijd naar rust. Doch hoe smartelijk dit feit mijne ziel treft die hare taak nog lang niet als afgedaan beschouwde valt met geen pen te beschrijven. We hebben samen naar ontwikkeling gestreefd, we zijn elkander door onderlinge vereniging nader getreden, hebben vreugde en smart gedeeld, en ons samenzijn aan een hoger doel laten beantwoorden dan alleen het stoffelijke ons geven kon. Er zijn banden van liefde en trouw tussen ons ontstaan, die onverbreekbaar in de toekomst zullen blijven. Het is voor mij een zeldzaam voorrecht vele van de idealen nog verwezenlijkt te mogen zien, die mij van mijn jeugd af steeds hebben voorgezweefd. Moge het mij gegeven zijn, tot de laatste dag, een steen te kunnen aandragen aan de oplossing van het grote vraagstuk, dat niet alleen óns aller hart vervuld, doch in zo grote mate op het ogenblik ook de gehele wereldgeschiedenis beheerst.”

Na de dood van Van Marken op 8 januari 1906 wordt de Gistfabriek door de toegenomen invloed van de aandeelhouders steeds meer een gewone kapitalistische onderneming. Alleen de drukkerij, die geheel in handen van het personeel is overgegaan, weet tot 1989 in de geest van de oprichter te overleven. Maar ook dan valt door een faillisementsdreiging het doek en worden de werknemers/vennoten uitgekocht door de Thieme-groep.

Wat bleef is het Agnetapark. Na de afbraak van villa “Rust Roest” werd het park in 1989 als geheel een rijksmonument. Daarnaast is het park een officieel beschermd stadsgezicht en opgenomen in een ten behoeve van UNESCO opgestelde lijst van de 100 belangrijkste monumenten in Nederland.