6 Stad

basic

Kroon op het stadsplan door Jerney Hakkenberg

Samuel Sarphati's Paleis voor Volksvlijt

p.070-GRAD--HQ---Paleis-voor-Volksvlijt

Paleis voor Volksvlijt, 1892

Jacob Olie. Bron: Stadsarchief Amsterdam

Op de plek waar tegenwoordig de Nederlandsche Bank aan het Frederiksplein te Amsterdam te vinden is, stond van 1864 tot 1929 het Paleis voor Volksvlijt. Het Paleis was een initiatief van de Amsterdams joodse armenarts, Samuel Sarphati. Het Paleis voor Volksvlijt was een van de grote publieke Nederlandse bouwwerken uit de negentiende eeuw. Met het Crystal Palace als voorbeeld was het gebouw bestaande uit gietijzer en glas een voorbeeld van het vooruitgangsdenken van de negentiende eeuw.

p.1323---grad---Portret-van-Samuel-Sarphati-SFA001017320

Samuel Sarphati

Bron: Nationaal Archief

Nederlandsche Hausmann

Een bezoek aan de wereldtentoonstelling in Londen inspireerde Samuel Sarphati een soortgelijk project in Nederland te bewerkstelligen. Vanuit dit enthousiasme werd de Vereeniging voor Volksvlijt opgericht in 1851. Een gebouw als het Paleis voor Volksvlijt en het organiseren van tentoonstellingen en beurzen zouden volgens Sarphati een bijdrage leveren aan de welvaart van de stad. Industrialisering was onlosmakelijk verbonden met welvaart, welvaart kon leiden tot armoedebestrijding en armoedebestrijding stond hoog op de agenda van Sarphati. Bovendien paste dit initiatief binnen het grotere ontwerpplan van deze ‘Nederlandsche Hausmann’, namelijk het plan om een nieuw stuk Amsterdam te bouwen. Een nieuw stuk met een nieuwe woonwijk (de Pijp), hotels (het Amstelhotel) en parken.

p.rijks---RP-F-F25738-P

Paleis voor Volksvlijt, ca. 1895 - 1898

Gezien vanaf het Amstel Hotel. Bron: Rijksmuseum

Het doel van de ‘Vereeniging voor Volksvlijt’ was het realiseren van een tentoonstellingsgebouw. In 1853 diende Sarphati een memorie in tot het ‘Oprigten van een Gebouw voor Tentoonstellingen en Openbare Inrigtingen van Kunsten en Wetenschappen te Amsterdam’ bij het stadsbestuur. Dit bleek het begin van een langslepend proces. De gemeenteraad stelde uiteindelijk in 1855 bouwgrond ter beschikking, een voorwaarde was echter dat de Vereeniging binnen drie maanden over voldoende financiële middelen diende te beschikken om het plan te kunnen uitvoeren. De gemeente faciliteerde dus enkel de grond, de financiën moesten zelf geregeld worden. Om geld bijeen te verzamelen werd een inschrijving uitgegeven waarbij één miljoen gulden aan aandelen werd uitgeschreven. De gehele Nederlandse bevolking werd door de Vereeniging uitgenodigd om hier aan deel te nemen.

Geld

Nadat het startkapitaal was verzameld kon de volgende stap worden gezet: het ontwerpen van het gebouw. Voor het ontwerp van het Paleis voor Volksvlijt werd allereerst een prijsvraag opgesteld. Deze prijsvraag werd openbaar gemaakt op één september 1856. Ondanks dat de Vereeniging diverse ontwerpen heeft mogen ontvangen en eveneens prijzen heeft uitgereikt aan de drie beste ontwerpen, besloten ze voor een alternatief bouwplan te kiezen. Als architect werd Cornelis Outshoorn aangewezen, één van de mannen waarmee Sarphati ‘The Great Exhibition’ in 1851 had bezocht. Zijn ontwerp was klaar in 1858 en een jaar later kon dan eindelijk de bouw gaan beginnen. De bouw van het Paleis voor Volksvlijt duurde maar liefst zes jaar. Op 16 augustus 1864 werd het Paleis feestelijk geopend door Prins Hendrik.

Tentoonstelling voor Nationale Nijverheid, 1866 [Stereofoto] Tentoonstelling voor Nationale Nijverheid, 1866 [Stereofoto]

Tentoonstelling voor Nationale Nijverheid, 1866 [Stereofoto]

In het Paleis voor Volksvlijt. Rijksmuseum

p.1321-grad--Paleis-voor-Volksvlijt-(1869)

Paleis voor Volksvlijt, 1869

Bron: Rijksmuseum

Onmiddellijk na de opening werden er diverse tentoonstellingen georganiseerd in het Paleis voor Volksvlijt, waaronder bijvoorbeeld de ‘Algemeene Tentoonstelling van Nederlandsche Nijverheid en Kunst’ in 1866. In datzelfde jaar komt Samuel Sarphati te overlijden. De verdere ontwikkeling van het Paleis voor Volksvlijt heeft hij niet mee kunnen maken. Al snel bleek dat de tentoonstellingen niet voldoende geld in het laadje konden brengen om het hoofd boven water te kunnen houden. Als gevolg van deze financiële problemen kreeg het Paleis voor Volksvlijt onder andere de bestemming als concerthal. Zo ontwikkelde het Paleis zich in de loop der tijd steeds meer tot vermaakshal waar men toneelstukken, opera’s en concerten kon bezoeken. In 1881 werd zelfs besloten een stuk van de Paleistuin te verkopen, waardoor de tuin plaatsmaakte voor een chique winkelgalerij ontworpen door Dolf van Gendt.

Brand

De nacht van 17 op 18 april 1929 betekende het fatale einde voor het Paleis voor Volksvlijt. Het gebouw dat onbrandbaar werd geacht vanwege zijn ijzeren en glazen constructie ging in enkele uren in vlammen op. Slechts één van de galerijen was overeind gebleven. De oorzaak van de brand is vermoedelijk een explosie in de keuken van het café van het Paleis geweest. De brand bracht een schok door Amsterdam. Vele mensen hadden de brand met eigen ogen aanschouwd en velen vergaapten zich de dag erna aan de resten van het Paleis voor Volksvlijt. De invloed van het Paleis van Volksvlijt vloeide daarentegen langer door in de geschiedenis. De tentoonstellingen van de ‘Vereniging Rijwiel- en Automobiel-Industrie’ (RAI) van 1893 tot 1922 leidde tot de oprichting van een eigen pand, dat tegenwoordig te vinden is aan het Europaplein. Daarnaast is er op Schiphol een restaurant gebouwd naar voorbeeld van het Paleis voor Volksvlijt, zodat ook heden ten dage daar de sporen nog zichtbaar zijn.

v.035 - volksvlijt bouwen

Tot het herbouwen van het Paleis voor Volksvlijt is het nooit gekomen. Voorstanders tot het herbouwen van het Paleis op de plek van de Nederlandsche Bank zijn er daarentegen zeker te vinden. Wim T. Schippers zet zich al een tijd in voor de herbouw en heeft er zelfs in 2002 een stichting voor opgericht. In aflevering 7 van De IJzeren Eeuw laat ook burgemeester Eberhard van der Laan zich positief uit over een bouwen van een nieuw Paleis. Wellicht is er dus na 86 jaar een nieuwe toekomst weggelegd voor het Paleis voor Volksvlijt.

Meer over Samuel Sarphati en het Paleis voor Volksvlijt in aflevering 7 van De IJzeren Eeuw: ‘Amsterdam, een kolerestad’. Vanaf vrijdag 15 mei 2015 te zien om 21.05 uur op NPO 2 of op www.npogeschiedenis.nl/ijzereneeuw