6 Stad

inlay

Willem Witsen, moderne schilder en fotograaf door Sarah Remmerts de Vries

Een nieuwe kijk op kunst en maatschappij

p.am---Willem-Witsen-De-Dam-1895.

De Dam, 1895

Willem Witsen. Bron: Amsterdam Museum

In de laatste decennia van de negentiende eeuw verandert Amsterdam in een onmiskenbaar moderne stad. De sprong naar de moderniteit is het gevolg van een toenemende drukte. De historische binnenstad van Amsterdam is niet berekend op zoveel verkeer en moet nieuwe doorgangswegen krijgen. Grachten worden gedempt, panden gesloopt. In de ruimte die ontstaat worden brede boulevards aangelegd, zoals de Raadhuisstraat, die de Dam met de Rozengracht verbindt.

Een andere grote verandering is de introductie van de tram. De eerste trams zijn paardentrams. 'Ook in ons Vaderland komen de paardensporen meer en meer in zwang, [...] vooral die te Amsterdam zijn bijzonder goed ingerigt', is in de eerste Geïllustreerde Encyclopedie van Anthony Winkler Prins uit 1870 te lezen. Dankzij de paardentram worden de buitenwijken van Amsterdam ontsloten.

p.am---Montelbaanstoren-1875-1923.-Collectie-Amsterdam-Museum.

Montelbaanstoren

Willem Witsen. Bron: Amsterdam Museum

Vastgelegd

De moderniseringsslag van de hoofdstad wordt vastgelegd door schilders en fotografen. Zonder hen zou men nu niet meer weten hoe Amsterdam er vroeger uitzag. Twee bekende moderne kunstenaars zijn George Hendrik Breitner (1857-1923) en Willem Witsen (1860-1923), tevens goede vrienden van elkaar. Ze werken veel samen en leggen soms dezelfde locaties in Amsterdam vast. Hoewel beide kunstenaars impressionisten zijn, kennen de werken van Witsen vaak somberder kleuren en luchten.

Breitner en Witsen delen zelfs een atelier. Aanvankelijk gebruikt Breitner het atelier aan het Amsterdamse Oosterpark 82, daarna trekt Witsen bij hem in. De hier getoonde schildersjas en -kist van Witsen zijn uit dit atelier afkomstig. Het kistje stelt Witsen in staat om buiten te werken met een paneeltje dat in het deksel past, allemaal op standaardformaten. Als het paneeltje voltooid is, kan het zo in een standaardlijst en vervolgens in de verkoop. Het is een nieuwe manier van schilderen, die past bij de moderne tijd.

Moderne kunstenaars

p.am---Schildersjas-Collectie-Witsenhuis.

Schildersjas Willem Witsen

Bron: Amsterdam Museum. Collectie: Witsenhuis

Witsen schildert echter niet alleen buiten, maar ook in zijn atelier. Schilderijen die hij in zijn atelier maakt, baseert hij dikwijls op foto's die hij eerder van locaties in Amsterdam genomen heeft. Hierdoor zijn veel gebouwen maar ten dele in beeld gebracht en vaak afgesneden, waardoor de compositie van de schilderijen ook echt aanvoelt als een foto, een momentopname. Zijn kunstwerken krijgen hierdoor iets revolutionair nieuws.

Dat Witsen zo met zijn tijd meegaat en vaak zelfs voorop loopt, is niet verwonderlijk. Samen met de literaire vernieuwers die als "de Tachtigerso.a. Willem Kloos, Jacques Perk, Albert Verwey, Frederik van Eeden, Lodewijk van Deyssel en Herman Gorter" naam zouden maken, probeert hij actief de Nederlandse kunst en literatuur te moderniseren, naar het uit Frankrijk overgewaaide motto l'art pour l'art (de kunst om de kunst). Weg met de burgerlijke tradities, verwelkom de expressie van individuele emoties. Zo zijn Breitner en Witsen mede verantwoordelijk voor letterlijk een nieuwe kijk op de maatschappij.

Flyer AM museum

De schildersjas en -doos van Willem Witsen staan op t/m 31 juli in de tentoonstelling De IJzeren Eeuw in het Amsterdam Museum tentoongesteld, als symbolen van de ontwikkeling van de moderne kunst.